Рус мәктәпләрендә укучы татар балаларының
ана теленнән белем, осталык һәм күнекмәләрен
бәяләү нормалары

5—11 нче сыйныфлар

КЕРЕШ
Укучыларның ана теленнән алган белем сыйфаты даими рәвештә тикшерүгә бәйле. Татар теле дәресләрендә укучы үзе үзләштергән теоретик мәгълүматны гамәлдә куллана алырлык белем, осталык һәм күнекмәләргә ия булырга тиеш. Тел һәм сөйләм күнекмәләрен дөрес бәяләү укучының тел, аралашу өлкәсенә караган мәгълүматлылыгын, гомуми белем һәм фикерләү дәрәҗәсен дә билгели. Белемне тикшерү, үзмаксатка әйләндерелеп,  укучыларның белем дәрәҗәсен тикшерү ысулына,  укытучы эшенә бәя бирүгә генә кайтарылып калырга тиеш түгел. Ул — укыту процессының аерылгысыз өлеше, чөнки бу очракта укытучы тарафыннан белем дәрәҗәсе турында алынган мәгълүмат уку материалын, укучыларның эшчәнлеген нәтиҗәле итеп оештырырга һәм аларның укуга мөнәсәбәтен үзгәртергә, җаваплылыгын арттырырга ярдәм итә. Димәк, укучыларның белем, осталык һәм күнекмәләрен дөрес итеп бәяләү телне аралашу коралы буларак үзләштерүне, тел турында системалы белем булдыруны күзаллый, шулай ук ул башка милләт телен, мәдәниятен өйрәнү өчен дә мөмкинлекләр ача.  Укучыларның татар теленнән белем һәм күнекмәләрен гадел итеп бәяләү — укытучы эшчәнлегенең иң мөһим сыйфаты. Бу таләпләрнең үтәлүе белем бирүнең сыйфатын арттыруга, аны бәяләүгә якын килүне,  материалны чама белән тиешле күләмдә тәкъдим итүне тәэмин итә.
Мәктәптә укучыга куела торган билге телне үзләштерү дәрәҗәсен күрсәтеп кенә калмый, бәлки зур тәрбияви әһәмияткә дә ия. Шуңа күрә билгене җәза бирү чарасы буларак файдалану катгый рәвештә тыела. Билгене төшереп яки күтәреп кую да әхлакый тәрбия бирүгә җитди зыян  ситерә. Бары тик дөрес һәм гадел бәя генә укучыга карата уңай тәрбия чарасы булып санала ала.
Укучыларның белемнәрен тикшерү укытучы тарафыннан даими рәвештә алып барыла һәм укыту эшенең аерылгысыз өлешен тәшкил итә. Ул белем, осталык һәм күнекмәләрнең формалаша баруын белү, ачыклау өчен агымдагы тикшерү, шулай ук уку елы ахырында нәтиҗә ясау максатыннан үткәрелә торган тикшерүләр формасында башкарыла. Укытучы, укучының телдән һәм язма җавапларын бәяләгәндә, билгене аңлатып куярга тиеш.
Укучыларның ана теленнән белем, осталык һәм күнекмәләрен бәяләгәндә, гамәлдәге программада бирелгән тел белеменә, аралашуга һәм этнокультура өлкәсенә караган мәгълүматлылыклары да искә алына.
9 нчы сыйныфны тәмамлаганда, укучылар диктант яки изложение, 11 нче сыйныфны тәмамлаганда диктант язалар. Язма эшләрне бәяләгәндә, грамматикага, гомуми грамоталык дәрәҗәсен билгеләүгә караган белем һәм күнекмәләр тикшерелә.

I. Уку тизлеген билгеләү һәм аны бәяләү
Уку — график рәвештә бирелгән текстны телдән сөйләмгә күчерү (кычкырып укыганда) һәм аны мәгънәви берәмлекләргә бүлүне (эчтән укыганда) үз эченә алучы сөйләм эшчәнлегенең бер төре. Уку техникасы белән аңлау тыгыз бәйләнештә тора һәм алар бер-берсен тулыландыралар да. Баланың дөрес һәм йөгерек укуы уку техникасының күрсәткече булып, ә аңлауның — сәнгатьле уку санала.
Билгеле булганча, дөрес уку — әдәби әйтелеш кагыйдәләрен саклап, текстны хатасыз итеп уку. Ул балаларның әйтелеш һәм текстны аңлы рәвештә кабул итә алу күнекмәләреннән чыгып бәяләнә. Укучы аваз, иҗек һәм сүзләрне кабатламыйча, аларны төшереп калдырмыйча, урыннарын алыштырмыйча, грамматик формаларын бозмыйча һәм дөрес әйтелешкә карата куела торган иң төп таләпләргә җавап бирерлек дәрәҗәдә укыганда гына дөрес укый дип әйтә алабыз.
Йөгерек уку — укыганның эчтәлеген аңлы рәвештә зиһенгә алуны тормышка ашырырга ярдәм итүче уку тизлеге. Гадәттә, кычкырып уку тизлегенең сөйләм тизлегенә туры килүе уртача уку тизлеге дип исәпләнә.
Сәнгатьле уку текстның эчтәлеген аңлап, автор әйтергә теләгән фикер, хисләрне тавыш, басым һәм башка барлык просодик чараларны дөрес кулланып укый алуны белдерә.

Ацлап уку, ягъни текстның төп эчтәлеген аңлау һәм аңа карата үз карашыңны яки мөнәсәбәтеңне белдерә алу сәньгатьле укуга ирешүнең төп шарты булып тора.
Рус мәктәпләрендә укучы татар балаларының 1 минутта кычкырып уку тизлеге түбәндәгечә бәяләнә:

Сыйныфлар	Иҗекләр саны	Сүзләр саны	
V	130—190	70—  80	
VI	140—200	75—  80-	
VII  - VIII— IX	150—210 160—220	80—  95 90—110	
Искәрмә. Эчтән уку тизлеге кычкырып уку белән чагыштырганда 5—7 нче сыйныфларда 30—40 % ка, ә 8—9 нчы сыйныфларда 40—50 % ка югарырак була.
Уку күнекмәләре түбәндәгечә бәяләнә:
1.	Укучы билгеләнгән күләмдә сүзләрне дөрес һәм җөмләләрне  сән-гатьле итеп, тулысынча аңлап укыса, «5» ле куела.
2.	Уку тизлеге гомуми таләпләргә туры килсә һәм текст эчтәлеге буенча укытучы сорауларына җавап бирә алып, уку барышында 1—2 әйтелеш хатасы һәм сөйләмнең структур
бүленешендә берничә төгәлсезлек җибәрелсә, «4» ле куела.
3.	Уку тизлеге программада каралган таләпләргә туры килмәсә, текст эчтәлеге буенча укытучы сорауларына җавап биргәндә, төгәлсезлекләр җибәрелсә, дөрес әйтелешкә бәйле
һәм сөйләмнең төп структур берәмлекләренә бүлгәндә 3—5
төгәлсезлек күзәтелсә, «3» ле куела.
4.	Уку күнекмәләре тиешле тизлектән шактый түбән
булып, текст эчтәлеген өлешчә аңлап, 5—6 дан артык әйтелеш
хатасы җибәрелсә, «2» ле куела.
Өйдә әзерләнеп укуны бәяләгәндә, таләпләр югарырак була.

II. Язма эшләрнең күләме һәм аларны бәяләү
Укучыларның тел һәм сөйләм материалын үзләштерү дәрәҗәсен яки аларның гомуми грамоталылыгын диктант, изложение, сочинение яздырып тикшереп була. Моннан тыш, сорауларга язма рәвештә җавап алу да уңай нәтиҗә бирә. Сораулар укыган әсәр, аерым текст, рәсем яки караган фильмнар буенча тәкъдим ителә. Бу очракта язма эшнең күләме һәр сыйныфның изложение күләменнән артмый. Укытучы эшне бәяләгәндә, түбәндәге таләпләрне истә тотарга тиеш: җавапның тулы, төгәл, дөрес булуы, сөйләмнең стилистик яктан камиллеге, орфографик һәм пунктуацион яктан грамоталылыгы.
Сорауларга җавап язуны бәяләү:
1.	Барлык сорауларга да дөрес җавап бирелсә, «5» ле куела
(бер сөйләм хатасы яки бер пунктуацион хата булырга мөмкин).
2.	Сорауларга дөрес җавап бирелсә, ләкин ике сөйләм
хатасы, өч орфографик, ике пунктуацион хата яки ике сорауга
җавап язганда төгәлсезлек җибәрелсә, «4» ле куела.
3.	Язма эштә сорауларга җавап бирә белү күнекмәләре
сизелсә, өч сөйләм хатасы, дүрт орфографик, биш пунктуаци
он хата булса, «3» ле куела.
4.	Җавапларның яртысы дөрес булмаса, сөйләм хаталары
өчтән артса, биш орфографик, алты пунктуацион хатасы булса, «2» ле куела.
Язма эшләрнең күләме

Сыйныфлар	Эш төрләре	

	Сочинение	Диктант	Изложение	Барлыгы	
V	4 (1)	6(2)	5(2)	15(5)	
VI VII VIII IX	5(1) 6(1) 6(1)
7 (2)	6(2) 7 (2) 7 (2) 5(2)	5(2) 5(2) 5(2) 2(1)	16(5) 18(5) 18(5) 14(5)	
X XI	6(2) 6(2)	4(2) 4(2)	2(1) 2(1)	12(5) 12(5)	
Искәрмә. Җәя эчендә контроль характердагы эшләр саны күрсәтелде.
Татар теле дәресләрендә укытучы укучыларның язу тизлегенә дә игътибар итәргә тиеш. Акрынрак язган укучылар белән аерым эшләргә кирәк. Бу эшне оештыру өчен, сүз һәм хәрефләрнең саны түбәндәгечә тәкъдим ителә.

Сыйныфлар	Сүз саны	Хәреф саны	
V VI VII VIII	8—9 10—11 12—13 14—15	50—55 56—61 62—67 68—76	
IX	16—17	77—87	
Диктантларның күләме һәм аларны бәяләү
Диктант — укучының гомуми грамоталылыгын тикшерү өчен уздырыла торган язма эшнең бер төре. Диктантлар берничә төрле була: сүзлек диктанты, өйрәтү диктанты, искәртмәле, аңлатмалы, сайланма, иҗади, күрмә, хәтер, ирекле диктантлар.
1.	Орфографик хатасы булмаса, «5» ле куела (бер пунктуацион хата булырга мөмкин).
2.	Бер орфографик, бер пунктуацион хатасы булса, «4» ле 
куела.
3.	Ике орфографик, ике пунктуацион хатасы булса, «3» ле 
куела.
4.	Биш орфографик, дүрт—алты пунктуацион хатасы булса, 
«2» ле куела.
Өйрәтү диктантлары 5—7 нче сыйныфларда ешрак яздырыла.

Сүзлек диктантының күләме һәм аны бәяләү
Сыйныфлар	V	VI	VII	VIII	IX	
Сүз саны	16-20	18-25	22-30	26-34	30-38	
Сүзлек диктантына әйтелеше белән язылышы туры килмәгән сүзләр, гарәп-фарсы алынмалары кертелә.
Сүзлек диктантын бәяләү
1.	Пөхтә итеп язылган, хатасы булмаган эшкә «5» ле куела.
2.	Бер орфографик хаталы эшкә «4» ле куела.
3.	Өч орфографик хаталы эшкә «3» ле куела.
4.	Биш орфографик хаталы эшкә «2» ле куела.
Контроль диктантларның күләме һәм аларны бәяләү
Алган белем һәм күнекмәләрне тикшерү өчен, контроль диктантлар елга ике тапкыр яздырыла.
Контроль диктантның күләме

Сыйныфлар	Сүз саны	
	V	VI	VII	VIII	IX	X	XI	
Уку елы башында	50	55-65	65-80	85-100	105-120	120-130	130-140	
Уку елы ахырында	50-60	60-70	75-90	95-110	115-125	125-135	135-145	
 Контроль диктант текстлары үз эченә өйрәтелгән тема яки темалар буенча орфограмма һәм пунктограммаларны (2—3 очрак) ала. Грамматик биремле диктант булганда, сүз саны киметелә дә ала. Контроль диктантта укучы тарафыннан төзәтүләр күп булса, билге бер баллга төшәргә мөмкин.

Контроль диктантны бәяләү
1.	Эш пөхтә башкарылса, хатасы булмаса «5» ле куела.
(Бер — орфографик, ике пунктуацион хата булырга мөмкин.)
2.	Ике орфографик, ике пунктуацион яки бер орфографик,
дүрт пунктуацион хаталы эшкә «4» ле куела.
3.	Дүрт орфографик, дүрт пунктуацион яки өч орфографик,
алты пунктуацион хаталы эшкә «3» ле куела.
4.	Алты орфографик, биш пунктуацион яки биш орфогра
фик, сигез пунктуацион хаталы эшкә «2» ле куела.
Изложениенең күләме һәм аны бәяләү
Изложение яздыру өчен, матур әдәбият әсәрләреннән өзекләр, хикәяләр, аерым текстлар алына. Алар эчтәлеге һәм күләме ягыннан тиешле сыйныф таләпләренә җавап бирергә, тәрбияви максатларны үз эченә алырга һәм бәйләнешле сөйләм күнекмәләрен үстерү, камилләштерү юнәлешендә булырга тиеш. Изложение ярдәмендә укучының тема эчтәлеген ача белү осталыгы, лексик байлыгы, орфография, грамматика, пунктуация өлкәсенә караган грамоталылыгы тикшерелә. Бу вакытта яңа сүзләр һәм тәгъбирләрне аңлатырга һәм аларны тактага язып куярга кирәк.
Изложение текстының күләме

Сыйныфлар	Уку елы башы	Уку елы	ахыры	

	Сүз саны	Язма күләме	Сүз саны	Язма күләме	
ү	70—110	55—70	110—140	70—85	
VI	140—160	85—95	160—190	95—105	
VII	190—230	105—115	230—270	115—125	
VIII	270—310	125—130	310—350	130—135	
IX	350—370	135—140	370—390	140—145	
X	390—410	145—155	410—430	155—165	
XI	430—450	165—170	450—470	170—175	
Изложениене бәяләгәндә, фикерләрнең логик эзлеклелегенә, эчтәлекнең тулы, дөрес бирелүенә, язма сөйләм теленең камиллегенә, грамоталы итеп яза алу дәрәҗәсенә игътибар ителә.

Изложение һәм сочинениегә ике төрле билге куела. Берсе — эчтәлек, сөйләмне дөрес оештыра алу өчен, икенче — грамоталылыкка.
Изложениене бәяләү
1.	Тема тулысынча ачылган, фактик һәм техник хаталары
булмаган, стиль бердәмлеге сакланган эшкә «5» ле куела. (Бер
орфографик, ике пунктуацион яки ике грамматик хатасы
булырга мөмкин.)
2.	Текстның эчтәлеге темага нигездә туры килсә, фикерне
белдерүдә зур булмаган ялгышлыклар җибәрелсә, бер-ике фак-
тик, бер-ике техник хатасы булса, ике орфографик, ике-өч
пунктуацион, бер грамматик хатасы булган эшкә «4» ле куела.
3.	Язмада эчтәлек эзлекле бирелмәсә, стиль бердәмлеге
сакланмаса, өч фактик, ике-өч техник хатасы булса, өч орфо-
график, дүрт пунктуацион, ике грамматик хатасы булган эшкә
«3» ле куела.
4.	Эзлеклелек, стиль бердәмлеге сакланмаса, язма эш
планга туры килмәсә, фактик һәм техник хаталары күп булса,
орфографик хаталарның саны дүрттән, пунктуацион хаталар
ның саны биштән, грамматик хаталар саны өчтән артса,
«2» ле куела.
Сочинениенең күләме һәм аны бәяләү
Иҗади эшнең бер төре буларак, сочинение — укучының язма рәвештә үти торган эше. Ул бәйләнешле сөйләм үстерү күнекмәләре булдыруда зур әһәмияткә ия.
Әдәби (хикәяләү, очерк, истәлек, хат, рецензия һ. б.), әдәби-иҗади, өйрәтү характерындагы, ирекле, рәсемнәр нигезендә үткәрелә торган һәм контроль сочинениеләр була.
Сочинение план нигезендә языла. Ике сәгать дәвамында сыйныфта язылган сочинениенең күләме түбәндәгечә булырга тиеш: 5 нче сыйныфта 0,5—1 бит, 6—7 нче сыйныфларда 1—2 бит, 8 нче сыйныфта 2—2,5 бит, 9 нчы сыйныфта 2,5— 3,5 бит, 10—11 нче сыйныфларда 3,5—6 бит.
Сочинениене бәяләү
1.	Язманың эчтәлеге темага тулысынча туры килсә,
фактик ялгышлары булмаса, бай телдә, образлы итеп язылса,
стиль бердәмлеге сакланса,  «5» ле куела. (Бер орфографик
яисә ике пунктуацион (грамматик) хата булырга мөмкин.)
Язманың эчтәлеге нигездә темага туры килсә, хикәя-
ләүдә зур булмаган ялгышлыклар күзәтелсә, бер-ике фактик
хата җибәрелсә, теле бай, стиль ягы камил булып, ике орфографик, өч пунктуацион (грамматик) яисә бер-ике сөйләм ялгышы булса, «4» ле куела.
3.	Эчтәлекне бирүдә җитди ялгышлар, аерым фактик
төгәлсезлекләр булса, хикәяләүдә эзлеклелек югалса, сүзлек
байлыгы ярлы булса, стиль бердәмлеге дөрес сакланмаган
җөмләләр очраса, өч орфографик, дүрт пунктуацион (грамма-
тик) яисә өч-дүрт сөйләм хатасы булса, «3» ле куела.
4.	Язма темага туры килмичә, фактик төгәлсезлекләр күп
булып, план нигезендә язылмаса, сүзлек байлыгы бик ярлы
булса, текст кыска һәм бер типтагы җөмләләрдән торып,
сүзләр дөрес кулланылмаса, стиль бердәмлеге сакланмаса, биш
орфографик, сигез пунктуацион (грамматик) яисә дүрт—алты
сөйләм хатасы булса, «2» ле куела.
   5.Татар урта мәктәпләре өчен татар теле программаларында диктант, изложение һәм сочинение яздыруга куелган таләпләр, нигездә, рус мәктәбендә укучы татар балаларына да туры килә.